Men “Bu quruq daraxtni yiqitsam, bir qancha o‘tin qilib sotaman” deb o‘ylab, daraxtning tagini bolta bilan chopdim. Qiz yugurib kelib:— Odamzodni ham ko‘rar ekanman, — deb ko‘rishib yig‘layverdi. Kumushxon:— Ikki yil bo‘ldi, — dedi.— Bu g‘orning ichida yurguncha qochib ketsangiz bo‘lmaydimi? Qiz:— Hech qochishning iloji yo‘q, padari la’natlardan qutulish qiyin, — dedi. Shul zamon havo bulutlanib, qor-yomg‘irlar yog‘ib, bo‘ron bo‘lib ketdi. Men maymun bo‘lib daraxtma-daraxt sakrab besh-olti kun shul joylarda yurdim. U kuni tong otgandan keyin Quddus shahriga kelib to‘xtadik. Ariza yozishimizning sababi, podshohga chiroyli xat yozadigan kotib kerak bo‘lgan ekan. Podshoh xatlarni ochib ko‘rib, mening yozgan xatimni yaxshi ko‘rib:— Shul odamni menga keltiring! Boshliq podshohga qarab kulib:— Podshohim, buni yozgan odamzod emas, maymun, — debdi. Podshoh:— Maymunning xat yozganini endi ko‘rdim, — deb kuldi va meni o‘ziga kotiblikka olib qoldi. Ertasiga podshoh meni xotini oldiga olib kirib o‘tirdi. Podshohning juda ko‘p o‘qib, ilmdor bo‘lgan o‘n sakkiz yoshlardagi bir qizi bor ekan. Podshoh:— Kir, qizim, bu joyda men, onang, maymundan boshqa hech kim yo‘q! Qiz kirdi, meni ko‘rib podshohga:— Ota, bu maymun emas, odamzod, — dedi. Podshohning g‘azabi kelib:— Yo‘qol haromi, mening shahrimda turma, men senga yaxshilik qilaman deb, xotin va bolamdan ajraldim, — deb meni haydab yubordi.

Belidan arqon solib tortgan edim, qars-qurs qilib ildizlari bilan qo‘porilib yiqildi. Menga atlas ko‘rpachalar solib, o‘tirishga taklif qildi. O‘rnidan turib, yenglarini shimarib, ovqat qilib, mening oldimga qo‘ydi. Maymun suratida bo‘lganim bilan aqlim bor, faqat tilim yo‘q. Men boshliq bilan o‘ynamoqchi bo‘lib, unga ishorat qildim. Bir vaqt qarasam, kema ichidagi odamlar ariza yozib har birlari uni alohida jildga soldilar. Podshoh ajablanib, bunday xat yozadigan qanday maymun, sizning maymuningizmi? Boshliq:— Meniki emas, falon sohilda adashib kemaga tushdi. Podshoh u qizini keltirish uchun xizmatkorlardan birini yubordi. O‘ldirmay haydab yuborganiga ming bor shukrlar qilib, shu qochganimcha, ko‘p azoblar chekib, necha kunlar yo‘l yurib, shu shaharga kelib, choyxonaga kirib, bu o‘rtoqlar bilan tanishib, choy-xonadan chiqib, sizning uyingizga keldik, — deb so‘zini tamom qildi.

Men senlarga bu azoblarni berishga xudodan qo‘rqqan edim.

amakimning xotini bilan-54

Shunda opasi Mo‘tabarxon: “Karomatxon, hammolga yana bir tilla olib chiqib ber, oz ko‘rmasin! Karomat uyga kirib yana bir tilla olib chiqib hammolga berdi. Mo‘tabarxon hammolga:— Nimaga hayronsiz, tilla ozmi? — dedi, hammol:— Men bu ikki tillani bir yilda topar edim. Mo‘tabarxon:— Siz bilan nega hazillashamiz, albatta rostdan berdik, — dedi. Kuchuklar yeb to‘ygandan keyin ularni yana o‘z joyiga bog‘lashdi. Ayniqsa, podshoh ajablanib toqat qilolmasdan, majbur bo‘lib so‘radi:— Mo‘tabarxon, nima uchun kuchuklarni urdingiz va nima uchun bosh-ko‘zlarini silab, o‘pib, oltin tovoqda osh berdingiz?! Mo‘tabarxonning achchig‘i kelib:— Men sizlarga aytgan edim-ku! Endi mendan xafa bo‘lmang, o‘z gunohlaringiz o‘z bo‘yningizda, — dedi-da, o‘rnidan turib uy yoniga borib, bir tugmachani bosdi, shu onda uch polvon chiqib:— Nima xizmat, — dedilar.

Sizlarning ozgina narsangizni ko‘tarib olib kelganimga ikki tilla berganingizga hayronman. Hammol sevinib, xursand bo‘lib tillalarni cho‘ntagiga soldi. Mo‘tabarxon: — Mana bu ikki savdogar bilan uchta ko‘rning oyoq-qo‘llarini bog‘langiz, — deb buyruq berdi. Mo‘tabarxon musofirlarga:— Hoy, aka-ukalar, endi sizlar menga dunyoda qanday yaxshiliklar ko‘rdingiz va qanday azoblar chekdingiz, shularni birma-bir aytib beringiz. Birinchi ko‘r boshidan o‘tganlarini hikoya qildi:— Men Dog‘iston mamlakati podshohining o‘g‘li Shoh Akbar shahzoda bo‘laman.

Uning zinasida oltin zanjirga boylangan ikki ot turar edi. Mo‘tabarxon bularning salomini qabul qilib, bezatilgan supalarga o‘tirishga taklif qildi. Mo‘tabarxon mehmonlar oldiga dasturxon yozib, katta patnisga turli mevalar va shirinliklar qo‘ydi. Mo‘tabarxon achchiq famil choy damlab, piyolaga quyib mehmonlarga uzatdi. Mo‘tabarxon dasturxonlarni yig‘ishtirib olib, Mukarramxonga:— Uydagi cholg‘u asboblarini olib chiq, kelgan mehmonlarga bir soz chalib beraylik! Mukarramxon uyga kirib, dutor, tanbur, g‘ijjak olib chiqdi, Mo‘tabarxon g‘ijjak, Mukarramxon tanburni, Karomatxon dutor chalib, opa-singillar ashula boshladilar. “Kechalari xalqimiz nima ishlar bilan mashg‘ul bo‘lar ekan, bir sinaylik”, dedi. Ikkalasi savdogar kiyimini kiyib, ikkita otni minib shaharni aylanib yurib, Mo‘tabarxonlarning mahallasiga kelib qoldi. Choy ichilib bo‘lgandan keyin, Mo‘tabarxon kelgan mehmonlar oldiga bir masala qo‘ydi:— Sizlar musofirsizlar, endi bizlar nima harakat qilsak, ajablanib savol bermanglar.

Hammol bu ziynatlangan toza hovliga kirib tomosha qilib turdi. Mo‘tabarxon singlisi Mukarramxonga:— Sizlar ovqatga harakat qiling! Mukarramxon go‘sht, sabzi, piyozni to‘g‘rab, palovga harakat qildi. Mo‘tabarxonlarning musiqa bilan ashulalari podshohning qulog‘iga eshitildi. Bir oz eshitib turib, vaziriga:— Shu hovliga kirib ko‘raylik, — dedi. Darhol otdan tushib, ko‘cha darvozasini taqillatdilar. Karomatxon bu ovozni eshitib, dutorini qo‘yib, yugurib chiqdi. Agarda harakatimiz ustida savol bersangiz qattiq jazo beramiz, — dedi. Mo‘tabarxon o‘rnidan turib bir oltin tovoqqa palov suzib podshoh bilan vazir oldiga qo‘ydi. Uchinchi tovoqdagini hammolga, to‘rtinchi tovoqdagi palovni o‘zlariga qo‘ydi.

Supalarning ustiga anorrang qizil gilamlar yozilib, atlas, shohi ko‘rpachalar solingan edi.

Supalarning atroflarida turli xush isli gullar ochilib turar edi. Shu shaharning odil podshohi shu kuni o‘zining dono vaziri bilan maslahatlashdi. Mo‘tabarxon joy ko‘rsatgandan keyin ular o‘tirishdi. Mo‘tabarxon bu mehmonlarga ham boshqatdan patnis yasab, ko‘rlar qatoridan joy berdi.

Bor ekan, yo‘q ekan, och ekan, to‘q ekan, qarg‘a qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan.

Qadim zamonda Sharq mamlakatlarining birida Kalla bozor mahallasida juda ham kelishgan, o‘n besh yoshlardagi Karomatxon ismli qiz opalari bilan yashar ekan.

Karomatxon uyga kirib bir tilla olib chiqib hammolga berdi. Agar mumkin bo‘lsa, bugun sizlarning hovlingizda qo‘nsak, ertaga boradigan yerlarimizga ketar edik, — dedilar. Podshoh:— Biz musofir savdogarlar edik, kechasi qay joyga borishimizni bilmay, shul joyga kelib qoldik. Ovqatdan keyin choy ichildi, choy ichib bo‘lingandan keyin dasturxonlar yig‘ishtirib olindi. Yarim soat o‘tgandan keyin, sozlarni uyga olib kirib qo‘yib yotdilar. Karomatxon qozondagi oshni ikkita oltin tovoqqa suzib keltirdi.

Hammol qo‘liga tillani olib, bir tillaga, bir Karomatxonga qaradi. Karomatxon:— Men opamdan so‘ray, — deb uyga kirib bu so‘zlarni Mo‘tabarxonga aytdi. Sizlar hali yotmagan ekansizlar, shu bugun bir kecha bizga hovlingizdan joy bersangiz, yotib ertaga boradigan joylarimizni topib ketsak, — dedi. Mo‘tabarxon Mukarramxonga:— Ikkita kuchukni keltir! Mo‘tabarxon qamchi bilan ikkita kuchukni o‘lguncha urdi. Mo‘tabarxon urib-urib charchab qo‘li-dagi qamchinni tashlab, kuchuklarning boshlarini silab, yuzlaridan o‘pib, oltin tovoqdagi oshni berdi.

U qiz bir kuni qo‘liga katta savat ko‘tarib chiqib, bozorga borib uyga kerakli go‘sht-yog‘, guruch, sabzi-piyoz va shunga o‘xshagan mayda-chuyda narsalarni olibdi.